Cappadocia: Vùng đất lạ kì nhưng đầy mê hoặc

Bầu trời vẫn một màu xanh thẫm khi tôi trông thấy những chiếc khinh khí cầu chuẩn bị cho chuyến bay đón bình minh. Chúng tựa như những bóng đèn đầy màu sắc, sáng lên khi hệ thống đốt đưa khí nóng vào. Từng chiếc một, chúng dần nhấc lên khỏi mặt đất vừa kịp lúc mặt trời ló dạng. Ánh sáng màu mơ chín lăn dài trên từng ngóc ngách của vùng đất Cappadocia, rọi sáng hoa văn và hình dáng độc đáo của những khối đá màu đất son.

Hàng thiên niên kỷ tác động của thiên nhiên đã tạo nên cảnh quan có một không hai này.

Hàng thiên niên kỷ hoạt động của núi lửa và tác động của thời tiết đã tạo nên cảnh quan có một không hai này. Đầu tiên, núi lửa phun trào trút mưa tro bụi và mảnh vụn xuống vùng đất xung quanh. Sau đó, dung nham sẽ bao trùm, làm tan chảy các vật chất này, khiến chúng kết dính vào nhau tạo thành một loại đá mềm xốp gọi là đá túp. Theo thời gian, gió, mưa và tuyết làm sói mòn cao nguyên bằng đá túp này, tạo nên những hẻm núi, thung lũng với những sống núi nhấp nhô, và vô số những cột đá với cái tên khá mĩ miều: “ống khói của tiên”.

Tuy tên gọi là thế nhưng những “ống khói”này không phải là tác phẩm của bất kì sinh vật huyền thoại nào. Thay vào đó, đây là kết quả của một quá trình biến đổi địa chất phức tạp, được hình thành khi gió và mưa bào mòn phần thân của những tháp đá lớn. Riêng phần mái được phủ một lớp đá trầm tích thì rất ít bị bào mòn. Kết quả là vô số những cột đá hình nấm, hình bút chì mọc lên trên khắp vùng đất này. Và tùy vào thành phần cấu tạo của tháp đá ban đầu mà chúng có màu phấn trắng, hoàng thổ, đỏ hồng hay xám tro.

Nếu Mẹ Thiên nhiên đã tạo nên khung cảnh độc đáo của Cappadocia, thì chính con người đã sáng tạo và chạm khắc nên một vùng đất kì ảo được tôn vinh là Di sản Văn hóa Thế giới. Nhìn từ xa thì nơi đây có vẻ hoang vu, nhưng thực chất đã thu hút cư dân từ rất lâu rồi, từ người Hitti ở thế kỉ thứ 18 TCN đến những giáo dân đầu tiên trốn chạy khỏi quân La Mã. Họ đã nhận ra đá túp rất mềm xốp và dễ đào. Chính vì thế họ bắt đầu xây dựng nhà cửa, nhà thờ, và cả tu viện ẩn mình trong những rặng đá núi lửa của vùng đất Cappadocia.

Theo ước tính từng có hơn 600 nhà thờ và tu viện ở Cappadocia, khiến nơi đây trở thành một trung tâm của Thiên Chúa giáo Đông phương ở vùng Tiếu Á. Nhưng đến cuối thế kỉ 11, vùng đất này bị chinh phạt bởi quân Hồi giáo Seljuk. Nhà thờ, tu viện theo đó mà bị hủy hoại và dần rơi vào quên lãng. May mắn thay, không ít công trình vẫn còn trụ được đến ngày nay. Đây là minh chứng sống động cho sự hài hòa giữa con người và vùng địa chất độc đáo nơi này.

Tiêu biểu nhất có lẽ là ngôi làng Göreme, với hơn 30 nhà thờ và nhà nguyện được tạc vào đá có niên đại từ 900 đến 1.100 năm. Những công trình này được xây rất công phu, có mái vòm, cổng vòm, cột trụ và được trang trí với những biểu tượng và phù điêu khắc họa hình ảnh trong đạo Thiên chúa. Một vài nơi, như Nhà thờ Tối, còn giữ nguyên được sắc màu ban đầu của phù điêu do được xây sâu vào trong hang nên ít bị tác động của ánh sáng và thời tiết.

Một ngôi làng khác cũng không kém phần độc đáo là Paşabağı, còn được biết đến với cái tên Thung lũng của Tu sĩ, vì các tu sĩ ẩn cư từng trú ngụ tại đây. Trái với những nhà thờ đá ở Göreme, kiến trúc ở đây thô sơ và mộc mạc hơn nhiều, chỉ có khắc một vài biểu tượng đơn giản, như chữ thập trên vách đá. Đây có thể là ví dụ điển hình cho thời kì Iconaclism (hay Phá hủy các biểu tượng) – giữa thế kỉ thứ 8 và 9 – khi tranh ảnh tôn giáo được xem là điều tối kị.

Khung cảnh trên mặt đất của Cappadocia thật kì lạ và bí ẩn. Nhưng đó chỉ là bề nổi của tảng băng. Do tọa lạc trên Con đường Tơ lụa cổ xưa và tiếp giáp với Thế giới Hồi giáo, người Cappadocia luôn phải đối diện với những cuộc xâm lăng. Để tránh khỏi hiểm họa này, họ đã đào cả một đô thị bên dưới nền đất núi lửa, tạo nên một quần thể như một tổ kiến khổng lồ. Khi quân địch đến gần, cư dân sẽ chui xuống những địa đạo này và niêm phong lối vào bằng những tảng đá tròn khổng lồ. Họ còn lắp đặt thêm nhiều cái bẫy chết người để ngăn bước tiến của địch. Đối diện với chiến thuật phòng thủ khôn khéo như thế, kèm theo việc chẳng chiếm đoạt được gì, quân xâm lược từ sẽ bỏ việc vây hãm Cappadocia và tiến đến những thành phố giàu có và béo bở hơn.

“Hi vọng bạn không mắc chứng sợ không gian hẹp!”, hướng dẫn viên nói với tôi khi chúng tôi bắt đầu chui vào đường hầm của Özkonak, khoảng hơn 10m dưới lòng đất của Cappadocia. Được một nông dân địa phương phát hiện vào năm 1972, thành phố ngầm này là một trong khoảng 30 địa đạo của Cappadocia, với mười tầng kết nối với nhau, sâu đến 40m, nhưng chỉ có bốn tầng mở cửa tham quan. Người Hitti có lẽ là những người đầu tiên đào nên những công trình này từ khoảng 2.000 năm TCN. Nhưng chính những giáo dân đã biến nơi này thành một đô thị dưới lòng đất, với đầy đủ nguồn nước, kho lương thực, nhà thờ, hệ thống thông khí và thông tin liên lạc (chỉ có ở Özkonak). Một vài địa đạo lớn, như Derinkuyu, có sức chứa đến hàng chục ngàn người và họ có thể sinh sống trong lòng đất đến hơn ba tháng.

Không chỉ được biết đến như những kiến trúc sư tài ba, người dân Cappadocia còn là những thợ thủ công lành nghề. Từ thời Hitti, vùng đất này đã sản xuất ra những bình rượu, ly tách, chén dĩa với thiết kế cực kỳ độc đáo, sử dụng đất sét đỏ từ dòng sông dài nhất Thổ Nhĩ Kỳ – dòng Kizilimark hay còn gọi là Dòng sông Đỏ.

Những thị trấn dọc theo dòng sông, như làng Avanos (cách Göreme khoảng 8km về phía Bắc), trở thành một làng nghề với hàng chục xưởng làm gốm. Theo truyền thống, gốm Cappadocia được nhào nặn trên bàn xoay thủ công. Người thợ gốm vừa tạo hình vừa dùng chân để xoay bàn. Sau đó, tùy theo yêu cầu, vật phẩm sẽ được trang trí với những họa tiết tinh tế trước khi được đem nung. Những hoa văn hình học phức tạp, hình hoa lá cách điệu, hay họa tiết vĩnh cửu (arabasque) đặc trưng Ả Rập luôn được ưa chuộng.

Nghề truyền thống gần nghìn năm tuổi

Nghề làm gốm sứ ở vùng đất Cappadocia đã được cha truyền con nối qua rất nhiều thế hệ. Nhưng kể từ đầu thập niên 80, truyền thống này đã vấp phải nhiều khó khăn do thị hiếu suy giảm và không tìm được người kế thừa. Điều nay khiến những nghệ nhân phải đổi mới để bảo tồn nghề này. Họ bắt đầu mở cửa các xưởng thủ công cho du khách, đồng thời mang kiến thức và kinh nghiệm truyền lại cho những nghệ nhân trẻ trên khắp cả nước nhằm mục đích lưu truyền nghề truyền thống lâu đời này.

Nằm trên rìa của Thung lũng Bồ câu tuyệt đẹp, Argos in Cappadocia là một boutique hotel được xây dựng trên nền của một tu viện cổ xưa. Đây là một trong những dự án trùng tu ấn tượng nhất ở vùng đất này, mất gần 14 năm để hoàn thành. Kết quả là một khách sạn độc đáo hòa lẫn vào khu làng Uchisar cổ kính. Thực tế là rất khó để phân biệt được đâu là hotel và đâu là ngôi làng.

Tinh túy của một ngôi làng truyền thống được tái hiện ở Argos in Cappadocia.

Tinh túy của một ngôi làng Cappadocia truyền thống được tái hiện ở Argos, từ những bức tường và cổng đá nhuốm màu thời gian, đến những căn phòng trong hang đá, thảm dệt tay hay những món đồ gỗ thủ công. Tuy nhiên, mọi thứ trong hotel đều tinh tế, sang trọng hơn khi những giáo dân sinh sống trên ngọn đồi này. Tiêu biểu như những món đồ gỗ sáng màu hiện đại, ánh sáng và hệ thống sưởi hiện đại, kèm theo đó là một nhà tắm rộng rãi. Tông màu trung tính được sử dụng xuyên suốt, vừa đem lại cảm giác thư giãn vừa tạo nên sự hài hòa giữa cũ và mới.

Trong khuôn viên khách sạn còn có hai nhà hàng với thiết kế mộc mạc, trang nhã. Đầu tiên là Seki – trong tiếng Thổ có nghĩa là “sân hiên” nơi thực khách có thể vừa thưởng thức những món ăn Anatolia phong cách hiện đại vừa ngắm nhìn cảnh quan. Trong khi đó, Nahita phục vụ những món truyền thống và bữa sáng với vô số lựa chọn. Ngoài ra còn có một hồ bơi nước nóng quay về hướng núi Erciyes – một nơi lý tưởng để thư giãn sau một ngày dài khám phá vùng đất Cappadocia thần tiên.