Firenze và dấu ấn của gia tộc Medici

Firenze – thủ phủ vùng Toscana – là một thành phố tuyệt mĩ . Nó tựa như một chiếc hộp kho báu mà mỗi góc phố, mỗi con đường đều đượm màu lịch sử. Thành phố thường được ví như cái nôi của nghệ thuật Phục hưng vì những thiên tài như Michelangelo, Botticelli, Brunelleschi, hay Leonardo da Vinci đều khởi nghiệp từ đây. Tuy nhiên, đằng sau những thành công này là sự hậu thuẫn của một gia tộc quyền uy nhưng lại hiểu được tầm quan trọng của văn hóa: gia tộc Medici.

Nhà Medici đã thay đổi diện mạo của Firenze.

Sự trỗi dậy của nhà Medici bắt đầu vào khoảng cuối thế kỉ 14 khi họ chuyển từ buôn bái vải sợi sang ngành tài chính ngân hàng. Dẫn dắt bởi những thương nhân lão luyện, họ đã tích trữ được một khối tài sản kếch sù, trở thành nhà băng lớn và có sức ảnh hưởng nhất châu Âu trong suốt thế kỉ 15. Sự giàu có này, đem lại quyền lực chính trị, biến gia tộc Medici thành chủ nhân của Firenze, và sau này là của cả vùng Toscana.

Dưới sự trị vì của gia tộc Medici, Firenze đã phát triển từ một khu định cư La Mã tên Florentina thành một trung tâm văn hóa của nước Ý. Những dinh thự xa hoa mọc lên khắp nơi, từ Palazzo Riccardi Medici, Palazzo Pitti đến phòng trưng bày Uffizi. Ngay cả biểu tượng của Firenze – Thánh đường Santa Maria del Fiore – cũng phần nào được tài trợ bởi gia tộc Medici. Những khoản tài trợ hậu hĩnh cũng đã thúc đẩy không ít họa sĩ, thợ điêu khắc, và nghệ nhân tạo nên nhiều tuyệt tác trong thời kì Phục Hưng.

Mất hơn 130 năm để hoàn thành, Santa Maria del Fiore là một trong những thánh đường lớn và ấn tượng nhất châu Âu. Công trình tọa lạc ngay trung tâm thành phố Firenze như một biểu tượng của thời kì Phục Hưng. Và dù đây không phải lần đầu nhìn thấy nó, tôi vẫn choáng ngợp trước vẻ đẹp vĩ đại nhưng tinh tế của thánh đường có một không hai này.

Điểm ấn tượng đầu tiên chính là phần mặt tiền được trang trí vô cùng tinh xảo với những họa tiết hình học và hình hoa cách điệu. Tất cả đều được khắc từ đá cẩm thạch xanh, hồng và trắng với đủ sắc độ. Điểm xuyết trên đó là vô số bức tượng của những tông đồ và thậm chí là Đức Mẹ được chạm khắc công phu. Tuy nhiên, mặt tiền mà ta thấy ngày nay thực chất là phiên bản tạo nên vào thế kỉ 19. Phần mặt tiền nguyên bản đã được nhà Medici cho dỡ bỏ vào thế kỉ 16 do không phù hợp với kiến trúc thời kì Phục Hưng. Một phần của mặt tiền cũ được trưng bày trong Bảo tàng Opera del Duomo gần đó.

Biểu tượng của nước Ý thời kì Phục Hưng

Tuy nhiên điếm ấn tượng nhất của thánh đường chính là mái vòm khổng lồ bằng gạch đỏ. Cùng với tòa tháp chuông kế bên, mái vòm này đã định hình đường chân trời của Firenze trong suốt nhiều thế kỉ. Lấy cảm hứng từ đền Pantheon ở Roma, cấu trúc cao 91m này là mái vòm gạch lớn nhất từng được xây dựng. Hơn bốn triệu viên gạch đã được sử dụng để tạo nên hai vòm kép kết nối với nhau bởi một khung sườn bằng gỗ. Đây được xem là một đột phá trong kiến trúc do bậc thầy Filippo Brunelleschi sáng tạo ra.

Trái ngược với vẻ ngoài tráng lệ, nội thất bên trong của thánh đường Santa Maria del Fiore lại khá đơn sơ. Ngoại trừ 44 lăng kính màu, thì chỉ có một vài bức tượng, một bức tranh khảm tạo hình Lễ đăng quang của Mary, và một chiếc đồng hồ mặt trời.

Tuy nhiên, nếu quan sát kĩ, ta sẽ nhận ra sàn nhà được thiết kế vô cùng ấn tượng, tạo chiều sâu nếu nhìn từ bên trên. Sàn nhà này được ghép từ vô vàn mảnh cẩm thạch đỏ, đen và trắng, và các nghệ nhân đã mất 160 năm để hoàn tất. Phía dưới mái vòm cũng là một tuyệt tác của hai danh họa Giorgio Vasari và Federico Zuccari. Bức tranh Ngày Phán xét này là một trong những bích họa lớn nhất trong lịch sử nghệ thuật, rộng đến 3.600 m2 và bao gồm hơn 700 nhân vật.

Tọa lạc ngay trước thánh đường là Nhà rửa tội Firenze – một cấu trúc hình bát giác có từ thế kỉ 11. Người ta nói rằng công trình này được xây trên nền của một điện thờ La Mã dành cho Thần chiến tranh. Nhưng sau đó được cải tạo lại thành một nhà thờ Thiên chúa giáo. Tòa nhà được xây hoàn toàn bằng cẩm thạch trắng, với những đường nét và họa tiết trang trí từ cẩm thạch xanh. Nhà rửa tội có một mái kính hình bát giác, và ba cánh cửa đồng chạm khắc tinh xảo mô tả về những câu chuyện trong Kinh Thánh.

Bên trong, một bức tranh khảm khổng lồ bao phủ toàn bộ mái vòm. Tuy đang được trùng tu, nhưng ta vẫn có thể tưởng tượng ra được mức độ hoành tráng của nó. Những họa sĩ theo trường phái Byzantine đã bắt đầu việc trang trí vào thế kỉ 11. Nhưng phải mãi đến thế kỉ 14, những nghệ nhân vùng Toscana mới hoàn thành công trình thế kỉ này. Sàn nhà từ cẩm thạch xanh, đỏ và trắng từ đầu thế kỉ 13 cũng vô cùng độc đáo. Nó lấy cảm hứng từ những tấm thảm Ba Tư, bao gồm nhiều thiết kế hình học phức tạp.

Mặc dù là một phần của quảng trường trung tâm, Bảo tàng Opera del Duomo nằm phía sau thánh đường lại bị nhiều du khách bỏ qua. Điều này khá đáng tiếc vì nơi đây lưu giữ những tác phẩm nghệ thuật từng được sử dụng để trang trí Thánh đường, Nhà rửa tội và cả Tháp chuông. Chúng được trưng bày trong 28 phòng chia làm ba tầng lầu.

Tiêu biểu trong số đó là những mảnh phù điêu và tượng của phần mặt tiền nguyên bản được tháo dỡ vào thế kỉ 16. Bên cạnh đó còn có Bàn thờ Bạc cực kì tinh xảo, mất gần 100 năm và hơn 400kg bạc để hoàn thành. Nhưng nổi bật nhất có lẽ là Cánh cổng Thiên đường được khắc bởi Lorenzo Ghiberti, từng được dùng để trang trí lối vào phía Đông của Nhà rửa tội.

Với hơn 1.500 tuyệt tác, Galleria degli Uffizi là một trong những bảo tàng nghệ thuật đặc sắc nhất nước Ý. Nó chiếm trọn toàn bộ “văn phòng chính phủ” (Uffizi) được xây dựng từ năm 1560 đến 1580 theo lệnh của Cosimo de’ Medici – Bá tước Firenze. Ban đầu, chỉ có một phần nhỏ của tòa nhà, gọi là Tribune, được dùng để trưng bày những vật phẩm quý giá nhất trong bộ sưu tập của gia tộc Medici. Nhưng theo thời gian, càng nhiều phòng được trưng dụng để lưu giữ tranh ảnh, tượng điêu khắc thu thập bởi các thành viên gia tộc. Đến cuối thế kỉ 18, người thừa kế cuối cùng của nhà Medici đã trao bộ sưu tập lại cho chính quyền thành phố với điều kiện là chúng sẽ không bao giờ rời Firenze. Và kể từ đó Galleria degli Uffizi trở thành một bảo tàng nghệ thuật và mở cửa cho công chúng.

Hàng trăm năm lịch sử của nghệ thuật châu Âu được trưng bày trong hai tầng lầu của tòa nhà hình chữ U này. Từ tượng điêu khắc thời kì La Mã, đến tranh vẽ từ Venezia thế kỉ 18. Nhưng phần chính của bảo tàng là bộ sưu tập tranh thời kì Phục Hưng từ thế kỉ 15 đến 16. Ở đây có những tuyệt tác như Madonna của Rafaello, Chúa Thăng Thiên của Mantegna hay Medusa của Caravaggio, và tất nhiên là Sự ra đời của Venus của Botticelli. Bên cạnh những danh họa Ý còn có những tác phẩm của họa sĩ nước ngoài, như Rembrandt hay Rubens. Ngay chính tòa nhà cũng là một tuyệt tác kiến trúc được thiết kế bởi Vasari, đặc trưng với hành lang thoáng đãng và những bích họa trang trí vô cùng đặc sắc.

Trong vô số những căn phòng ở Galleria degli Uffizi, không phòng nào nhỏ mà đẹp như Tribune. Nó thực sự được thiết kế để gây ấn tượng, sử dụng những vật liệu đắt tiền nhất thời bấy giờ. Ví dụ như cẩm thạch đủ màu sắc từ Bắc Phi, khoảng 6.000 viên ngọc trai thượng hạng từ Ấn Độ Dương, vải nhung đỏ, đồ nội thất tinh xảo và rất nhiều vàng.

Căn phòng mất hai năm để xây dựng và được sử dụng làm phòng trưng bày cho Đại Công tước Franceso de’ Medici. Căn phòng có hình bát giác, đại diện cho sự hồi sinh hay vĩnh cửu, tương tự như trong thiết kế của Nhà rửa tội hay mái vòm của thánh đường. Tại đây, gia tộc Medici cất giữ những bảo vật mà họ sưu tập được, từ tranh ảnh, trang sức, đá quý, và tất nhiên là bức tượng Venus Medici.

Kết nối với Galleria degli Uffizi bằng một mật đạo phía trên cầu Arno, Palazzo Pitti ở phía bên kia sông là nơi sinh sống của Đại Công tước xứ Toscana. Công trình vĩ đại này được xây vào giữa thế kỉ 15, đầu tiên là làm dinh thự cho Luca Pitti một chủ nhà băng. Tuy nhiên, ông đã mất trước khi công trình kịp hoàn thành và Palazzo Pitti bị bỏ hoang cho đến khi nhà Medici mua lại vào năm 1550.

Sau khi trở thành tài sản của nhà Medici, Palazzo Pitti được trùng tu và cải tạo. Phần mặt tiền được cơi nới và một mật đạo dẫn qua bên kia sông được thêm vào. Phía sau dinh thự là khu vườn Boboli tuyệt đẹp. Đây là một trong những khu vườn kiểu Ý đầu tiên được xây dựng, kết hợp hài hòa những yếu tố nhân tạo như tượng điêu khắc hay đài phun nước vào cảnh quan thiên nhiên. Khu vườn thể hiện phong cách sống art de vivre của gia tộc Medici – sau đó trở thành hình mẫu cho giới quý tộc khắp châu Âu.

Boboli là minh chứng cho lối sống art de vivre của nhà Medici.

Sau khi gia tộc Medici suy tàn, Palazzo Pitti tiếp tục là dinh thự cho những chủ nhân mới của Firenze, bao gồm nhà Habsburg-Lorraine và sau đó là nhà Savoy. Những vương tộc này đã cho mở rộng khu vườn và thêm vào những dấu ấn riêng như vọng lâu hay nhà kính. Vào năm 1919, Victor Emmanuelle III – vua của nước Ý – đã quyên tặng dinh thự và khu vườn cho chính quyền thành phố, biến nó thành một bảo tàng nơi công chúng có thể thưởng ngoạn cả thiên nhiên và nghệ thuật.

Trong thành phố, dinh thự Palazzo Riccardi Medici là một ví dụ điển hình cho kiến trúc Firenze thời kì Phục Hưng. Được xây vào năm 1444 theo yêu cầu của Cosimo de’ Medici, đây là dinh thự đầu tiên được xây cho nhà Medici. Họ sống ở đây cho đến năm 1494 khi gia tộc bị trục xuất khỏi thành phố. Sau đó, dinh thự này qua tay của chính quyền Cộng hòa Firenze, nhà Medici (1512), nhà Riccardi (1659), trước khi bán lại cho chính quyền vùng Toscana vào thế kỉ 19. Ngày nay, dinh thự này là nơi đặt văn phòng thành phố Firenze và đồng thời là một viện bảo tàng.

Được thiết kế bởi Michelozzo di Bartolomeo, Palazzo Riccardi Medici bao gồm hai tầng lầu trang trí xa hoa được xây xung quanh một giếng trời tao nhã viền quanh bởi một hàng cột. Dinh thự trở nên hoành tráng hơn vào thế kỉ 18 khi nhà Riccardi thêm vào những trang trí bằng vàng, cẩm thạch, tượng bán thân và phù điêu, khiến nơi đây như một cung điện nguy nga. Điểm đặc sắc nhất của dinh thự chính là Capella dei Magi – một nhà nguyện kì ảo được trang trí bởi những bức tranh tường sinh động. Chúng vẽ về hành trình tìm Đức Chúa trong kinh thánh, nhưng có một chút thay đổi: nhà Medici cũng tham gia hành trình này.

Ngay cả khi không còn trên đời, gia tộc Medici vẫn muốn được tiếp tục cảm thụ nghệ thuật. Và có lẽ không nơi nào thể hiện điều đó tốt hơn là Capelle Medicee. 78 năm là thời gian để xây nên lăng mộ có một không hai này. Nó được trang trí với đá granite, cẩm thạch nhiều màu, và những bức tượng điêu khắc bởi chính Michelangelo. 49 thành viên danh giá của gia tộc Medici thuộc nhiều thế hệ được an nghỉ tại đây, trong những chiếc quan tài bằng cẩm thạch.

Công trình được chia làm ba phần, nhưng lộng lẫy và xa hoa nhất là Capella dei Principi. Nhà nguyện hình bát giác này tái hiện sự uy nghi của Nhà rửa tội, với trần nhà phủ tranh vẽ cực kì sống động và sàn bằng cẩm thạch mang nhiều họa tiết hình học. Khác biệt lớn nhất có lẽ là việc sử dụng pietre dure – phương pháp khảm tranh từ đá bán quý. Trùng hợp thay, Taj Mahal, một lăng mộ ở phía bên kia của địa cầu cũng sử dụng phương pháp này để trang trí, nhưng lại theo một cách rất riêng.