Luang Phabang: Cố đô kì ảo của Lào

Từ trước lúc mặt trời ló dạng, tôi đã nghe thấy tiếng tụng kinh văng vẳng trên những con phố tĩnh lặng của Luang Phabang. Âm thanh đều đều phát ra từ hơn 30 vat (chùa Phật giáo) trên khắp thành phố, báo hiệu một ngày mới bắt đầu. Khoảng một giờ sau, sự tĩnh lặng dần trở lại, và rồi hàng trăm nhà sư xuất hiện trong làn sương sớm. Họ đi chân trần, khoác áo choàng màu vàng nghệ, và mang theo bên mình một chiếc bát khất thực.

Kinh đô xưa với vẻ đẹp tôn giáo kì ảo.

Những nhà sư này đa phần ở tuổi thiếu niên lặng lẽ đi theo một hàng dài, tựa như một cuộc diễu hành huyền bí, băng qua những căn nhà cổ và nhận cúng dường từ các Phật tử và du khách hiếu kì. Sau khi hành trình khất thực kết thúc, họ lại lặng lẽ lui về sau những bức tường trắng của những ngôi chùa. Vạt áo cà sa nhẹ nhàng bay trong gió, tạo nên một khung cảnh không khác gì cảnh cuối của một bộ phim xưa.

Nghi lễ Phật giáo này được gọi là tak bat, hay lễ cúng dường. Tuy nhiên, không giống như nhiều người làm tưởng, ý nghĩa của nghi lễ này vượt xa việc từ thiện thông thường. Thay vào đó, hành động này là để thể hiện sự kính trọng của Phật tử với bậc tăng lữ, những người được xem là cầu nối giữa nhân gian và cõi Phật. Ở Luang Phabang, kết nối tâm linh này vô cùng mạnh mẽ. Nó như hòa vào nhịp điệu cuộc sống nơi đây, biến cố đô của Lào thành một nơi chốn kì ảo, có phần huyền bí.

Màu sắc tâm linh len lỏi vào từng ngóc ngách của Luang Phabang, và nguồn gốc của thành phố cũng không phải ngoại lệ. Một truyền thuyết kể rằng Phật Tổ đã mỉm cười khi ghé thăm thung lũng sông tuyệt đẹp này và dự đoán nơi đây sẽ trở nên trù phú thịnh vượng. Một câu chuyện khác lại nói rằng có hai vị pháp sư hùng mạnh khi đến nơi hợp lưu của sông Mekong va Nam Khan đã choáng ngợp trước cảnh sắc nơi đây. Họ liền triệu hồi 15 naga (xà thần) để tạo nên ranh giới của thành phố và dùng pháp lực xây nên chùa tháp đền đài.

Trên thực tế, Luang Phabang được hình thành vào năm 698 bởi người con cả của Khun Borom – một anh hùng thần thoại được ví như tổ tiên của người Lào. Thành phố được đặt tên là Mường Xoa, trước khi chuyển thành Xieng Thong và sau đó là Luang Phabang vào thế kỉ 14. Cái tên Phabang có nguồn gốc từ bức tượng Phật bằng hợp kim vàng được ban tặng cho Vua Fa Ngum xứ Lan Xang bởi hoàng đế Khmer. Thời bấy giờ, Lan Xang, hay còn được biết đến với cái tên Vương quốc Triệu Voi, là một quốc gia nhỏ nhưng giàu có, kiểm soát hầu hết những tuyến giao thương quan trọng trên bán đảo Đông Dương. Và Luang Phabang chính là kinh đô của vương quốc này.

Trái tim của vương quốc Lan Xang.

Tuy nhiên, xung đột với các nước láng giềng và tranh giành quyền lực trong một thời gian dài đã khiến Lan Xang sụp đổ. Vương quốc bị chia tách thành ba quốc gia nhỏ hơn vào đầu thế kỉ 18, với Luang Phabang và Viêng Chăn thành hai thủ đô riêng biệt. Nhưng đến năm 1893 thì tất cả các quốc qua này đều nằm dưới sự cai trị của Thực dân Pháp. Luang Phabang trở thành trung tâm tôn giáo và văn hóa, đồng thời cũng là nơi cư trú của hoàng gia. Trong khi đó, Viêng Chăn trở thành trung tâm chính trị. Vai trò của hai thành phố giữ nguyên cho đến năm 1975 khi nền quân chủ ở Lào chấm dứt, và Viêng Chăn trở thành thủ đô duy nhất của Lào. Mặc dù vậy, Luang Phabang vẫn níu chân du khách bằng khu phố cổ đẹp như tranh được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Nơi đây có những đền đài đậm chất truyền thống đan xen những kiến trúc thời kì Pháp thuộc.

Trong tất cả những đặc điểm của Luang Phabang, vat hay chùa Phật giáo có lẽ là ấn tượng nhất. Kể từ thời Lan Xang, Phật giáo Thượng tọa bộ đã phát triển cực thịnh ở vương quốc này, gần như là quốc giáo với vô số đền đài tráng lệ được xây để tôn thờ Đức Phật. Tuy thời gian và chiến tranh đã tàn phá nhiều công trình, 32 chùa vẫn còn đứng vững. Chúng là minh chứng sống động cho quá khứ huy hoàng của Luang Phabang – một kinh đô văn hóa và tôn giáo .

Những ngôi chùa này ẩn mình giữa những khu vườn xanh tốt, có đặt những chậu hoa giấy đủ màu sắc hay gốc đề trăm tuổi. Mái của chúng thường vươn cao giữa những tán cây, và uốn cong như một đôi cánh khổng lồ đang khép lại. Mỗi chùa đều được trang trí vô cùng tỉ mỉ, với họa tiết chạm khắc tinh tế và hoa văn dát vàng cực kì ấn tượng. Mỗi tu viện đều có ít nhất một cặp rắn naga ngự trị ở bậc thềm vì chúng được xem như thần bảo hộ của Phật giáo Lào.

Nếu bạn chỉ đủ thời gian ghé thăm một ngôi chùa ở Luang Prabang, hãy chọn Vat Xieng Thong. Được xây dựng vào năm 1560, đây không chỉ là ngôi chùa hoàng gia cổ nhất mà còn là một trong số ít công trình được bảo tồn tốt nhất Lào. Ngay cả trong thời kì loạn lạc nhất như khi giặc Hắc Kỳ từ Trung Quốc tràn sang vào thế kỉ 19, chùa cũng gần như không bị tổn hại gì. Bên cạnh vai trò là nơi thờ phụng, Vat Xieng Thong còn được dùng làm nơi đăng cơ. Đây cũng là nơi cất giữ thánh tích và các văn kiện cổ quan trọng.

Là ngôi chùa chính của Luang Phabang, không có gì ngạc nhiên khi Vat Xieng Thong được trang trí vô cùng tráng lệ với rất nhiều họa tiết vàng lấp lánh. Những họa tiết này mang đủ hình dáng, từ nhân vật thần thoại, các loài hoa, đến hoa văn hình học phức tạp. Riêng phần mặt tiền của chính điện được chạm khắc và dát vàng vô cùng tinh xảo. Phía sau còn có một bức tranh khảm nhiều màu sắc mang hình Cây Sự Sống. Phần mái cũng cực kì độc đáo, bao gồm chín phần nhẹ nhàng cong xuống như hai bàn tay đang chắp lại.

Cạnh chính điện là một nhà nguyện trang trí cầu kì với tranh khảm bằng kính màu trên nền đỏ. Đây là nơi lưu giữ bức tượng Phật Nằm bằng đồng được xem là cổ và đẹp nhất nhì trong khu vực Đông Dương. Một cấu trúc khác cũng đặc biệt không kém là nhà kho cất giữ cỗ xe tang hoàng gia. Cỗ xe được trang trí xa hoa và dùng lần cuối vào năm 1959 khi Vua Sisavang Vong qua đời. Tuy nói là nhà kho nhưng công trình này có phần mặt tiền thuộc hàng cực phẩm, được chạm khắc và dát vàng rất công phu.

Ngôi chùa cổ và đẹp nhất Luang Phabang.

Nếu Vat Xieng Thong là ngôi chùa cổ và đẹp nhất, Vat Mai Suwannaphumaham, hay gọi tắt là Vat Mai được xem là ngôi chùa hoành tráng nhất Luang Phabang. Ngôi chùa được xây vào đầu thế kỉ 18 và từng là nơi ở của các Sangharaja – pháp chủ Giáo hội Phật giáo Lào – cho đến cuối những năm 1970 khi thủ đô dời về Viêng Chăn. Ngôi chùa cũng từng lưu giữ quốc bảo Phabang trong sáu thập kỉ, trước khi được chuyển về vị trí hiện nay bên trong Bảo tàng Quốc gia.

Cũng như Vat Xieng Thong, Vat Mai không bị tổn hại gì nhiều trong suốt quá trình lịch sử. Do đó, nhiều yếu tố kiến trúc vẫn còn được gìn giữ gần như nguyên trạng. Ví dụ như phần mái cao năm tầng, phần hiên lấy cảm hứng từ phương Tây, và một bức phù điêu dát vàng ấn tượng mô tả đời sống thường nhật, trích đoạn trong Ramayana , và sự tái sinh của Đức Phật. Bên trong cũng đặc biệt không kém, với họa tiết dát vàng lấp lánh trên nền tường đen và đỏ thẫm.

Bên cạnh những ngôi chùa tuyệt mỹ, Luang Phabang còn được biết đến với sự pha trộn hài hòa giữa kiến trúc thời kì Pháp thuộc và kiến trúc truyền thống Lào. Sự đa dạng kiến trúc này giữ được có lẽ do may mắn nhiều hơn là bảo tồn thực thụ. Nhưng qua đó cũng cho ta thấy được phần nào thời kì lịch sử khi Luang Phabang đặt dưới sự cai trị của Thực dân Pháp, kéo dài từ cuối thế kỉ 19 đến giữa thé kỉ 20.

Ở Luang Phabang ta có cảm giác như hai thế giới đan xen vào nhau. Một bên là những ngôi nhà sàn bằng gỗ tếch, với ban công, rường, cột làm theo kỹ thuật xưa. Một bên ta có những biệt thự tường trắng xây dọc theo phố chính và bờ sông Mekong. Những công trình này đặc trưng với trần cao, vòm cột, cửa chớp bằng gỗ, và một sân hiên rộng. Phần lớn đã được cải tạo lại thành phòng tranh, cửa hàng, khách sạn, hoặc thậm chí là viện bảo tàng.

Một ví dụ điển hình cho sự pha trộn kiến trúc ở Luang Phabang là Bảo tàng Quốc gia được xây dựng vào năm 1904. Dinh thự tráng lệ này từng là nơi ở của Vua Sisavang Vong, vị vua kế cuối của Hoàng gia Lào, cho đến năm 1976 khi nó được chuyển thành viện bảo tàng. Dinh thự mang phong cách Beaux-Art, với thiết kế, phù điêu, và cột trang trí đậm chất phương Tây. Bao quanh nó là một khu vườn rộng lớn được cắt tỉa cẩn thận. Tuy nhiên, ta vẫn có thể nhận ra nhiều yếu tố truyền thống, bao gồm phần mái cao, tháp mái mạ vàng, cũng như các biểu tượng trang trí hình naga hoặc voi trắng.

Một ví dụ cho sự pha trộn kiến trúc.

Bên trong dinh thự được bài trí đơn giản nhưng trang trọng. Vài phòng được giữ nguyên như năm 1975 khi chế độ quân chủ chấm dứt. Chỉ có chính điện là được trang hoàng lộng lẫy với tranh khảm kính màu nổi bật trên nền tường đỏ son. Căn phòng trưng bày nhiều vật dụng quý giá của hoàng gia, như gươm và yên ngựa khảm đá quý, đồ dùng cá nhân của vua và nhiều tượng Phật. Không kém phần thú vị là phòng khánh tiết được trang trí với tranh tường và đèn chùm dát vàng tinh tế. Tại đây lưu giữ quà tặng từ các nguyên thủ quốc gia.

Tuy nhiên, không có bảo vật nào quý giá hơn là Phabang, bức tượng hợp kim vàng cao 83cm với bàn tay ở tư thế mudra. Tượng ngự trị trong chùa Haw Phrabang ở góc phía Đông Nam của khu vườn hoàng gia. Tuy mang kiến trúc truyền thống, chùa được xây dựng vào năm 2006 với rường, cột và cửa được dát vàng tinh xảo. Phần mái cũng đậm chất Lào và có tượng naga tuyệt đẹp canh giữ ở bậc thềm.

Sự pha trộn kiến trúc và những ngôi chùa tuyệt đẹp tạo nên danh tiếng cho Luang Phabang, nhưng một phần vẻ đẹp của thành phố này còn nằm ở cảnh sắc thiên nhiên xanh tươi xung quanh. Thật không khó để tìm thấy khung cảnh nên thơ ở đây, từ những khóm hoa hay bụi chuối bên sông, những chiếc đò dài nhẹ nhàng lướt đi trong màn sương, đến ánh vàng lúc chiều tà lấp lánh trên mặt nước và rọi sáng những căn nhà sàn ven sông.

Hoàng hôn càng rực rỡ hơn khi nhìn từ đỉnh Phou Si – một ngọn đồi nằm đối diện Bảo tàng Quốc gia. Ở độ cao 100m, ta có thể chiêm ngưỡng toàn bộ khu phố cổ và vùng đồng quê lân cận. Đối với dân địa phương, Phou Si được xem là linh thiêng và họ đã xây dựng nhiều miếu thờ ở đây, bao gồm cả một cấu trúc để thờ dấu chân khổng lồ của Đức Phật. Trên đỉnh đồi còn có một bảo tháp mạ vàng, mà nhìn từ xa trông giống như vương miện của các vị vua.

Bên ngoài thành phố, Mẹ Thiên Nhiên có một buổi trình diễn ngoạn mục tại Tat Kuang Si, một dải thác nhiều tầng với vô số hồ nước màu lam ngọc nép mình giữa những tán cây. Chúng được tạo nên do nước đổ xuống và ăn mòn những khối đá vôi trắng toát. Thác chính ở Tat Kuang Si cao đến tận 60m, đủ mạnh để tung nước và sương làm mát cả khu vực xung quanh. Khu vực này còn là nơi trú ngụ cho hơn 100 chú gấu chó và gấu ngựa được giải cứu khỏi tay bọn săn trộm.

Một phần vẻ đẹp nằm ở cảnh sắc thiên nhiên.