Thành phố Siena: Viên ngọc vùng Toscana

Tọa lạc trên ba ngọn đồi của vùng Toscana, thành phố Siena có lịch sử lâu đời, khởi nguồn từ nền văn minh Etrusca. Tương truyền thành phố được sáng lập bởi hai người con của Remus – em song sinh của Romulus người đã lập nên thành Roma. Sau khi Remus bị Romulus sát hại, hai người con này trốn chạy khỏi Roma và mang theo bức tượng sói cái nuôi dưỡng hai đứa trẻ. Sau này, nó đã trở thành một biểu tượng của thành phố, và có thể bắt gặp ở nhiều nơi.

Siena chỉ thực sự phát triển từ khoảng thế kỉ 12, khi cư dân bắt đầu buôn bán vải sợi. Việc kinh doanh sau đó mở rộng ra ngành tài chính và ngân hàng. Ngân hàng lâu đời nhất thế giới, Banca Monte dei Paschi, cũng được thành lập tại đây, xác định vị thế trung tâm tài chính của thành bang Siena vào thế kỉ 13 và 14. Việc này đã trở thành cái gai trong mắt của người hàng xóm Firenze, đặc biệt là gia tộc Medici. Chiến sự đã nổ ra, với phần thắng nghiêng về Firenze. Nhà Medici sau đó đã buộc cư dân đóng cửa nhà băng, làm suy yếu tiềm lực kinh tế của thành bang Siena. Đến năm 1348 thì đại dịch Cái chết đen bùng phát, khiến 2/3 dân số chết hoặc rời đi. Siena, từ một thành phố trù phú, đã không thể vực dậy và lụi tàn dần.

Tuy nhiên, trong cái rủi lại có cái may, chính sự suy tàn này đã bảo tồn được những nét đẹp xưa của thành phố Siena. Nhìn chung có rất ít công trình bị phá bỏ để xây mới. Quy hoạch cũng gần như được giữ nguyên, kèm theo đó nhiều di sản văn hóa nghệ thuật. Tất cả những điều này đã khiến Siena trở thành một ví dụ điển hình cho một thành phố thời kì Trung cổ ở Toscana. Và không có gì ngạc nhiên khi nơi này được UNESCO công nhận là một Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 1995.

Ví dụ điển hình cho một thành phố Trung cổ ở Toscana.

Băng qua cổng Porta Camollia – một phần của tường thành bảo vệ – tôi như được du hành về quá khứ. Một thành phố cổ kính đẹp như tranh mở ra trước mắt tôi, với những công trình bằng gạch rực rỡ. Chúng được xây theo triền của ba ngọn đồi và kết nối với nhau bởi những con đường lát đá. Điểm giao nhau của những con dốc này là quảng trường Piazza del Campo, trái tim của thành phố Siena từ giữa thế kỉ 12.

Trái tim của thành phố Siena từ giữa thế kỉ 12.

Được xây dựng trên vị trí của một khu chợ La Mã, quảng trường dạng vỏ sò này được chia làm chín phần đều nhau, đại diện cho Hội đồng chín người từng trị vì thành phố. Sàn của quảng trường được lát gạch đỏ, tựa như một tấm thảm khổng lồ, nên mọi người có thể thỏa thích nghỉ ngơi trên đó. Quảng trường cũng là nơi diễn ra Palio, lễ hội đua ngựa có lịch sử lâu đời và nổi tiếng nhất ở Ý, tổ chức vào mỗi dịp hè.

Sừng sững ở góc phía Nam của quảng trường là Palazzo Pubblico – một đại diện cho kiến trúc Gothic đầu thế kỉ 14. Nó được xây vào khoảng năm 1297 và 1310 và được sử dụng làm Tòa thị chính thành phố Siena kể từ đó đến nay. Điểm nhấn của tòa nhà là tháp Torre del Mangia cao 102m. Tại thời điểm xây xong, đây là tòa tháp thế tục cao nhất nước Ý. Nó được thiết kế bằng đúng chiều cao của tháp chuông Thánh đường Siena, nhằm thể hiện sự cân bằng giữa quyền lực của nhà thờ và của chính phủ. Bên cạnh vai trò là dinh thự của các quan chức, Palazzo Pubblicco còn là nơi lưu giữ những tác phẩm nghệ thuật xuất xứ từ Siena.

Như một chiếc vương miện bằng cẩm thạch bên trên thành phố, Siena Duomo dễ dàng là một trong những thánh đường độc đáo nhất nước Ý. Thánh đường được khởi công vào năm 1215 trên nền của một nhà thờ có từ thế kỉ thứ 9. Tuy nhiên, những chi tiết cuối cùng chỉ được hoàn thành vào hai thế kỉ sau đó, với sự góp sức của nhiều nghệ nhân danh tiếng, bao gồm cha con Nicola và Giovanni Pisano, Lorenzo Ghiberti và cả Bernini. Một kế hoạch mở rộng đã được tiến hành vào giữa thế kỉ 14. Tuy nhiên, tham vọng này đã phải dừng lại vì dịch bệnh, và kể từ đó công trình không bao giờ được tiếp tục nữa.

Minh chứng cho thời kì vàng son của Siena.

Là minh chứng cho thời kì vàng son của thành phố Siena, thánh đường vẫn giữ nguyên thiết kế ban đầu, với bố cục hình chữ thập, mái vòm lộng lẫy và tháp chuông kẻ sọc độc đáo. Mặt tiền được làm từ cẩm thạch trắng và xanh đen đan xen với nhau. Chúng tương phản với sắc cam đỏ của những dãy nhà cổ bên dưới. Phần mặt tiền của nhà thờ còn có thêm cẩm thạch hồng, được trang trí với vô số tượng điêu khắc tinh xảo mang hình ảnh các tông đồ và triết gia, càng làm tăng thêm vẻ đẹp đến choáng ngợp của thánh đường.

Bên trong của thánh đường cũng vô cùng ấn tượng, với cột và tường đều được ốp cẩm thạch đen trắng xen kẽ, mái vòm trang trí họa tiết mạ vàng và một bục giảng chạm khắc tinh xảo. Ngoài ra còn có vô số bích họa, tượng điêu khắc và kính màu xa hoa tuyệt mĩ. Tuy nhiên, điểm đặc biệt nhất của Thánh đường Siena chính là sàn nhà cẩm thạch được trang trí bởi 56 tranh khảm. Tuyệt tác này phải mất hàng thế kỉ để hoàn thành, và chỉ được mở ra cho công chúng chiêm ngưỡng vài tuần trong năm. Chúng thể hiện trình độ và tay nghề xuất chúng của những nghệ nhân thành phố Siena.

Choáng ngợp trước vẻ đẹp của Thánh đường Siena, tôi háo hức theo đoàn người xếp hàng vào Thư viện Piccolomini. Được xây vào năm 1492, thư viện này được xây theo yêu cầu của Tổng giám mục Siena nhằm tưởng nhớ người chú đã có công chăm sóc ông, Aeneas Silvius Piccolomini, đồng thời cũng là Giáo Hoàng Pius II. Vị giáo hoàng xuất thân từ Pienza này đã sưu tập được một bộ sách và tư liệu quý trong thời gian ông tại vị ở Roma. Do đó, sau khi ông mất, Tổng giám mục Siena đã cho xây thư viện để lưu giữ những di sản vô giá này. Công trình được cải tạo lại từ một ngôi nhà của tu sĩ và nối liền với thánh đường. Thú vị là sau khi thư viện hoàn thành, vị Tổng giám mục Siena sau đó đã trở thành Giáo hoàng Pius III.

Không ngoài tưởng tượng của tôi, cánh cửa gỗ nhỏ mở ra một căn phòng tuyệt đẹp được trang trí với những bức bích họa màu sắc tương sáng và vô số chi tiết mạ vàng. Chúng mô tả sinh động những khoảnh khắc quan trọng trong cuộc đời của Giáo hoàn Pius II, bao gồm các nhân vật trong trang phục xa hoa, khung cảnh thiên nhiên kì vĩ, và nghi lễ hoành tráng. Ở trung tâm của thư viện là một phiên bản có từ thời La Mã của một bức tượng có nguồn gốc từ thời kì Hy Lạp cổ đại. Ngự trị trên trần thư viện là biểu tượng của dòng họ Piccolomini – năm vầng trăng bên trên thập giá.

Ngay trước thánh đường là Santa Maria della Scala, một bảo tàng khởi nguồn từ một trung tâm bảo trợ xã hội thành lập vào cuối thế kỉ 12. Bên cạnh việc chăm sóc trẻ mồ côi, người nghèo và người bệnh, thì nơi đây còn cung cấp cả chỗ ở cho người hành hương trên cung đường Via Francigena nối liền Canterbury, qua Pháp để đến Vatican. Trung tâm hoạt động mãi cho đến thế kỉ 18, khi nó sáp nhập vào trường Đại học Siena và sau đó thành một viện bảo tàng.

Do địa hình đồi núi, Santa Maria della Scala được thiết kế theo chiều dọc, bắt đầu từ quảng trường nhà thờ kéo xuống thung lũng bên dưới. Lối vào thực ra là tầng bốn. Đây là những gì còn sót lại của trung tâm bảo trợ xã hội xưa. Nó bao gồm hội trường cho những người hành hương được trang trí với bích họa có từ thế kỉ 15, vẽ về cuộc sống thường nhật và nhiệm vụ của trung tâm

Ngay bên dưới là một khu phức hợp có sân trong, kho thóc và một nhà nguyện dưới lòng đất được trang trí tuyệt đẹp với phù điêu và tranh vẽ. Xuống sâu hơn nữa là hệ thống đường hầm của Bảo tàng Khảo cổ Siena (cũng thuộc Santa Maria della Scala). Những đường hầm này trưng bày những di tích và cổ vật khai quật được trên lãnh thổ thành bang Siena xưa, từ nền văn minh Estruca, La Mã cho đến thời kì Phục Hưng.

Trung tâm bảo trợ trở thành viện bảo tàng.