Ẩn mình trong những thung lũng xanh tươi trù phú của miền Nam Phúc Kiến, thổ lâu là những tòa nhà bằng đất do người Hakka xây dựng nên. Những công trình này có kiến trúc và công năng độc đáo, tựa như những thành trì thu nhỏ đủ cho hàng trăm người chung sống.
Lần đầu tôi biết đến thổ lâu (土楼), là qua một bộ phim hoạt hình khá nổi tiếng của Trung Quốc có tên ‘Big Fish and Begonia’. Trong bộ phim có những nhân vật thần thoại có khả năng biến hình thành cá heo để du hành giữa hai thế giới. Họ sống trong những căn nhà vòng cung lấy cảm hứng từ Phúc Kiến thổ lâu. Vài năm sau, thổ lâu lại xuất hiện trên màn ảnh rộng trong bộ phim người đóng ‘Hoa Mộc Lan’ của Disney. Kiến trúc có một không hai dường như đưa khán giả xuyên không, gợi nên sự tò mò thích thú.
Trên thực tế, thổ lâu là nhà của người Hakka (客家), hay Khách Gia, một nhóm dân di cư đến từ phía Bắc. Họ đến vùng đất này của Phúc Kiến và xây dựng nên thổ lâu để vừa phòng thủ vừa sinh hoạt chung. Kết quả là đã có hàng trăm tòa thành đất như thế mọc lên khắp khu vực này từ thế kỉ 15 đến đầu thế kỉ 20.
Như những tòa thành nhỏ, thổ lâu đại diện cho trí tuệ và sự bền bỉ của người Khách Gia.
Trong số đó có 46 công trình và quần thể đã được công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2008. Những tòa thành đất này tuy khác nhau về kích cỡ, hình dạng, và thiết kế bên trong. Nhưng tổng hợp lại chúng đại diện cho trí tuệ, sự bền bỉ và cách tổ chức sinh hoạt độc đáo của người Khách Gia.
1. Bức tường đất nện
Đối với di dân như người Khách Gia, sinh tồn có nghĩa là phải luôn sẵn sàng trạm chán. Do đó họ đã dựng nên thổ lâu vừa có công dụng là một công trình nhà ở, vừa là một pháo đài phòng thủ có từ ba đến năm tầng lầu. Công trình thường có kiến trúc hình chữ nhật hay hình tròn, lợp mái đen và có tường rất dày bằng đất nện. Những bức tường này chống chịu được lửa, cung tên, và thậm chí là cả đạn pháo. Thêm nữa là những bức tường này dễ sửa chữa, do được làm từ đất nện với đá, tre, gỗ hoặc các vật liệu kết dính có sẵn khác như cơm thừa.
Điểm yếu duy nhất của thổ lâu có lẽ là nước mưa, nhưng yếu tố này được hạn chế bằng mái ngói dài tỏa rộng ra như một chiếc ô. Tòa thành đất nện chỉ có một cổng vào lớn. Hoàn toàn không có cửa sổ ở tầng dưới để tránh đột nhập. Thêm vào đó cấu trúc bằng đất còn được gia cố bằng thanh tre, khiến thổ lâu thêm chắc chắn như một tòa lâu đài Tây phương. Nhiều thổ lâu còn có lỗ châu mai trên tường để đặt nỏ hoặc súng trường. Một số khác lại có nền bằng đá cuội, nhằm chống lại việc đột kích từ bên dưới.
2. Nội thất bên trong
Trái ngược với vẻ ngoài thô kệch, có phần đáng sợ, bên trong của thổ lâu lại là một ngôi làng hoàn chỉnh, với nguồn nước và không gian chung. Nó được xây chủ yếu bằng gỗ, với thiết kế các hộ hướng vào sân trong nhằm đảm bảo tất cả đều đủ sáng và thông thoáng. Thiết kế này còn chống gió, động đất, ấm áp vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè. Ở tâm của mỗi thổ lâu là miếu thờ tổ tiên thường được trang trí tinh xảo với họa tiết truyền thống. Đây cũng là nơi hội họp hay tổ chức các sự kiện thường niên trong cộng đồng.
Thổ lâu nhấn mạnh tính bình đẳng và sự tôn trọng lẫn nhau.
Trái ngược với sự phân cấp thường thấy ở cao ốc hiện đại, Phúc Kiến thổ lâu nhấn mạnh tính bình đẳng và sự tôn trọng lẫn nhau. Mỗi hộ gia đình sở hữu một phần bằng nhau theo chiều dọc, từ tầng trệt đến tầng áp mái. Nhà nào đông người thì được hai hoặc ba phần. Thông thường mỗi tầng có hai đến ba phòng nhỏ, và mỗi tầng lại có công năng riêng. Ví dụ như tầng trệt là bếp, tầng hai là kho chứa lương thực, những tầng trên là phòng khách và phòng ngủ. Tất cả các căn hộ đều giống nhau về kích cỡ, và vật liệu xây dựng. Ngay cả cách trang trí bên ngoài, từ khung cửa sổ, cửa ra vào, đến tủ để giày, cũng y hệt nhau.
Tuy tất cả thổ lâu đều có chung thiết kế cơ bản, mỗi công trình hay quần thể lại có những đặc tính khiến nó trở nên khác biệt. Một vài thổ lâu có hai đến ba vòng sân trong, trong khi thổ lâu lớn như Thổ lâu Thừa Khải có đến tận bốn vòng. Một số khác, như Thổ lâu Dụ Xương, lại có giếng riêng ở mỗi căn bếp, cho phép cư dân dễ dàng tiếp cận nguồn nước. Trong khi đó, những thổ lâu xây dựng sau này còn pha trộn thêm các yếu tố kiến trúc Tây phương. Ví dụ như Thổ lâu Chấn Thành được xây vào những năm 1920 có cột trụ kiểu La Mã và ban công mang họa tiết bằng thép uốn. Những điểm khác biệt này là minh chứng cho sự sáng tạo của người Khách Gia, tôn lên sự đa dạng trong văn hóa của họ.
Kinh nghiệm du lịch Thổ lâu Phúc Kiến
- Thổ lâu nằm rải rác quanh vùng núi thuộc miền Nam Phúc Kiến, tập trung nhiều trong khu vực giữa huyện Vĩnh Định và Nam Tĩnh. Cách duy nhất để đến đây là đi xe qua những cung đường núi quanh co. Đường ở điều kiện tốt, nhưng một vài đoạn khá hẹp, đặc biệt là khi qua thị trấn. Từ Hạ Môn sẽ mất khoảng hai giờ để đến “vùng Thổ lâu”.
- Trạm tàu cao tốc gần nhất là Long Nham hoặc Nam Tĩnh. Hành trình từ Hạ Môn chỉ mất khoảng 45 phút. Tuy nhiên, từ ga vẫn cần phương tiện cá nhân để khám phá khu vực này. Từ Long Nham cũng có tàu đi Thượng Hải hoặc Quảng Châu nhưng số lượng rất hạn chế.
- Thông thường, vé vào cửa sẽ được bán theo quần thể. Vài nơi rất rộng lớn, bạn nên cân nhắc mua thêm vé xe điện.
- Phần lớn người dân vẫn sinh sống trong thổ lâu. Chính vì thế mà những tầng trên đều hạn chế du khách. Chỉ có Thổ lâu Tập Khánh trong quần thể Sơ Khê là được tham quan vì nơi đây đã trở thành viện bảo tàng.
