Đảo Crete và nền văn minh Minoan

Crete trong tâm trí tôi là một hòn đảo của những thần thoại Hy Lạp. Tương truyền thần Zeus, Vua của các vị thần đã sinh ra trong một hang đá bí ẩn trên đảo. Hòn đảo xinh đẹp này cũng là đích đến của Europa, một công chúa từ Phoenicia (Liban ngày nay). Cô đã vượt biển trên một con bò trắng do Zeus hóa thành. Ngoài ra còn có Talos một người máy khổng lồ sẽ ném đá tảng đánh chìm tất cả thuyền bè nào dám lại gần đảo. Ngay cảHomer cũng đã đề cập đến Crete trong sử thi Odyssey như một điểm dừng chân hiếu khách trước Trận chiến thành Troy.

Minoan là nền văn minh vĩ đại đầu tiên ở châu Âu.

Tuy nhiên, truyền thuyết phổ biến nhất xuất xứ từ hòn đảo này là huyền thoại về vua Minos và quái vật Minotaur. Vị vua này đã cho xây một mê cung phức tạp không ai có thể thoát được bên dưới cung điện. Lang thang trong đó là một sinh vật ăn thịt người với thân hình vạm vỡ của người, nhưng phần đầu và cổ lại của bò tót. Da của nó cứng như đá và có màu vàng như đồng. Cuối cùng, nó đã bị giết bởi Theseus, người sau này trị vì Athens. Vị anh hùng nãy cũng đã thoát khỏi mê cung nhờ cuộn chỉ dẫn đường mà Ariadne, con gái vua Minos đưa.

Minotaur và mê cung có lẽ chỉ là truyền thuyết, nhưng trên hòn đảo này thực sự đã tồn tại một nền văn minh cực kì phát triển, trước cả khi Athens hay Roma được hình thành. Nó được gọi là nền văn minh Minoan theo tên của vua Minos và kéo dài từ năm 3000 đến 1100 TCN (trước Công Nguyên). Mặc dù vương quốc Minoan đã không còn nữa, dấu tích của nền văn minh vĩ đại này vẫn có thể được chiêm ngưỡng ở khu tàn tích Knossos và những bảo tàng khảo cổ trên đảo Crete.

Hành trình về quá khứ của tôi bắt đầu ở Bảo tàng Khảo cổ Heraklion – một tòa nhà hai tầng ở trung tâm thành phố. Tại đây, 5500 năm lịch sử của đảo Crete được trưng bày, từ thời kì Đồ đá mới, thời kì Hy lạp hóa cho đến thời kỳ La Mã. Tuy nhiên, những cổ vật ấn tượng nhất là từ thời kì văn minh Minoan.

Tầng một của bảo tàng là một nơi tuyệt vời để thưởng thức nghệ thuật Minoan vì nơi đây lưu giữ bộ sưu tập tranh tường đầy đủ và ấn tượng nhất. Những bức bích họa nhiều màu sắc này được đem về từ Knossos. Chúng chịu ảnh hưởng của văn minh Ai Cập, thể hiện đời sống hàng ngày của người Minoan. Từ phong cách thời trang cho đến môn thể thao ưa thích là nhảy bò. Thú vị nữa là những bích họa này còn được áp dụng lên đồ vật. Như trong trường hợp của cỗ quan tài Hagia Triada có niên đại từ năm 1400 TCN. Nó độc đáo bởi vì trước đó người Minoan chỉ vẽ tranh lên tường nhà hay cung điện, chứ không dành cho đồ mai táng.

Nơi tốt nhất để khám phá nền văn minh Minoan.

Trong khi đó, những vật dụng hàng ngày như đồ gốm, đồ sứ hay nữ trang vàng thì được trưng bày ở tầng trệt. Chúng được chế tác công phu, với nhiều mẫu mã và màu sắc phong phú. Mô-típ chủ đạo là thiên nhiên, với hình ảnh hoa lá, sinh vật biển, nhưng nhiều nhất là bò. Tôi đã kinh ngạc khi trông thấy một chiếc bình rượu hình đầu bò. Nó được chạm khắc từ đá steatit đen, với mắt làm từ thạch anh đỏ và sừng được mạ vàng. Thực sự là một tuyệt tác của nền văn minh Minoan.

Khoảng 5km về phía Nam của Heraklion là cung điện Knossos, đỉnh cao của nền văn minh Minoan trong suốt 2.000 năm. Công trình này được xây vào khoảng cuối thời kì Đồ đá mới, nhưng được mở rộng đến kích cỡ hiện tại dưới thời Minoan. Với hơn 43.000 m², đây không chỉ nơi ở của vua mà còn là trung tâm tôn giáo và chính trị. Nhiều công xưởng cũng được đặt tại đây và hàng hóa sản xuất ra được đưa đến cảng để buôn bán khắp Địa Trung Hải.

Cung điện Knossos là đỉnh cao của nền văn minh Minoan trong suốt 2.000 năm.

Với hơn 1300 phòng, hàng trăm sân trong và vô số cầu thang và lối đi, không có gì ngạc nhiên khi người ta nghĩ đây là mê cung bí ẩn nơi quái vật Minotaur sinh sống. Mỗi phòng hoặc có thể là một căn nhà được chống đỡ bằng những cột trụ có phần chóp rộng, nhưng phần chân hẹp lại. Một vài phòng còn được trang trí với những bích họa có màu sắc tươi sáng, thể hiệm tầm quan trọng và sự giàu có của người chủ. Tại Knossos, người ta còn tìm thấy một hệ thống cấp thoát nước tài tình, khó lòng vượt qua được cho đến hàng ngàn năm sau.

Mặc dù khảo cổ gia người Anh Arthur Evans thường được cho là người khám phá ra Knossos và nền văn minh Minoan, Minos Kalokairinos – một thương gia và học giả Crete – mới thực sự là người đầu tiên tìm ra nơi này vào năm 1877. Evans chỉ đơn giản là tiếp tục việc tìm kiếm vào đầu thế kỉ 20. Ông ta cũng cố gắng phục chế. Tuy nhiên việc phục chế gặp nhiều chỉ trích do sự sai sót về phong cách và đặc biệt là vật liệu (sử dụng xi-măng thay cho đá). Tuy nhiên, việc phục chế cũng cho ta hiểu được phần nào về cuộc sống bên trong cung điện Minoan. Ngày nay, rảo bước quanh mê cung không còn là Minotaur đáng sợ mà thay vào đó là những chú công duyên dáng.

Bảo tàng Khảo cổ Chania – một công trình kiến trúc tưởng chừng như mọc ra từ sườn đồi – là điểm kết thúc của hành trình về thời kì Minoan của tôi. Mở cửa vào năm 2022, đây là điểm tham quan mới nhất trên đảo Crete. Nó tọa lạc ở vùng ngoại ô Chalepa, khu vực từng là chỗ ở của giới quý tộc dưới thời Venice. Với kiến trúc đơn giản hiện đại, bảo tàng này tạo nên một sự tương phản thú vị với khu vực phố cổ nơi khởi nguồn là một ngôi làng Minoan.

Trong khuôn viên bốn phòng triển lãm (ba ở tầng trệt và một trên lầu), 3.600 cổ vật như đồ gốm, tượng điêu khắc, tranh mosaic, và nữ trang được trưng bày. Chúng được thu thập từ những địa điểm khảo cổ trong và ngoài thành phố Chania. Những cổ vật này cho ta biết được đời sống của cư dân phía Tây đảo Crete qua từng giai đoạn lịch sử, bao gồm cả thời kì Minoan.

Có thể kể một vài ví dụ đặc sắc cho thời kì này như những chiếc bình thông nhau, bồn tắm bằng gốm, và rất nhiều tượng bò – biểu tượng của sức mạnh và sự màu mỡ. Ngoài ra còn có phiên bản phục chế của một căn nhà quý tộc Minoan từng bị phá hủy trong trận động đất năm 365. Tuy nhiên, tuyệt tác khiến tôi ấn tượng nhất là món trang sức bằng ngọc trai. Trên đó có khắc hình ảnh của quái vật nửa người nửa bò Minotaur.

Điểm tham quan mới nhất ở Crete.