Thung lũng Paro: Cửa ngõ đến vương quốc Bhutan

“Dù thời tiết có chút mây, ta vẫn có thể nhìn thấy dãy núi ở phía bên trái của máy bay”, cơ trưởng thông báo khi máy bay của chúng tôi bắt đầu hạ độ cao. Tôi ghé mắt qua cửa sổ và không khỏi ngỡ ngàng trước khung cảnh núi non phủ đầy tuyết trắng nhô lên ngoạn mục từ biển mây. Đó chính là Jomolhari — đỉnh núi cao thứ hai ở Bhutan và là một trong những ngọn núi linh thiêng nhất của đất nước. Chỉ còn vài phút nữa thôi là tôi sẽ đặt chân đến điểm đến mơ ước bấy lâu — Bhutan — một vương quốc huyền bí, vốn nổi tiếng với mô hình du lịch “giá trị cao, tác động thấp”. Tại đây, văn hóa, tâm linh và phát triển bền vững không chỉ là những thuật ngữ đơn thuần, tạo ra để thu hút du khách — mà chúng chính là bản sắc của cuộc sống nơi đây.

Vượt qua những tầng mây, máy bay lướt nhẹ qua những rặng núi, băng qua những rừng thông bạt ngàn và những ruộng lúa vàng óng, trước khi tiến đến Sân bay Quốc tế Paro (ở độ cao 2.280 mét so với mực nước biển). Đó là một màn hạ cánh ngoạn mục, không giống bất kỳ chuyến bay nào tôi từng trải qua. Sau khi hoàn tất thủ tục hải quan, hướng dẫn viên của tôi, U. D., đã chờ sẵn trong một chiếc gho màu xám dài đến đầu gối — trang phục truyền thống dành cho nam giới của Bhutan. “Chào mừng đến với Đất nước của Rồng Sấm!” anh tươi cười và trao cho tôi một chiếc khăn lụa màu trắng, biểu tượng cho sự thuần khiết và chân thành trong Phật giáo Tây Tạng. Chiếc khăn cũng mang theo lời chúc cho một hành trình may mắn và an lành, vốn đã được bắt đầu dưới bầu trời thu trong lành.

Bao quanh bởi những rặng núi phủ đầy tuyết trắng, Paro là một thung lũng dài và rộng. Đây thường là nơi bắt đầu và kết thúc của hầu hết hành trình đến vương quốc Bhutan. Thung lũng được đặt theo tên của dòng sông Paro Chhu, bắt nguồn từ núi Jomolhari hùng vĩ cao 7.326 mét, và được xem là “Lãnh địa của các Nữ thần”. Làn nước từ núi tuyết trong như pha lê chảy qua thung lũng, nuôi dưỡng những cánh đồng gạo lứt, những vườn táo và đào dọc hai bên bờ, biến Paro trở thành một trong những vùng đất phì nhiêu nhất cả nước. Trong khi đó, phủ khắp sườn đồi là những rừng thông bạt ngàn, nơi có những cung đường uốn lượn dẫn đến các tu viện hẻo lánh.

Có đến 155 ngôi đền và dzong – tu viện dạng pháo đài đặc trưng của Bhutan – nằm rải rác quanh thung lũng này. Đa phần đều nằm ở những vị trí táo bạo nhất. Chẳng hạn như Zuri Dzong cổ kính được xây dựng từ giữa thế kỷ 14 trên một mỏm đá cao giữa một rừng thông xanh mướt. Hay Drukgyel Dzong ở đầu phía Bắc thung lũng, từng đóng vai trò là một chốt kiểm soát trên tuyến đường thương mại cổ chạy xuyên dãy Himalaya kết nối Tây Tạng, Bhutan và đồng bằng Bengal ở phía Nam. Tuy nhiên, ngoạn mục hơn cả chính là Paro Taktsang, thường được biết đến với cái tên Hang Hổ (hay Tiger’s Nest), được xây cheo leo trên vách đá ở độ cao 3.120 mét so với mực nước biển.

Trước khi có thể chinh phục Paro Taktsang vào cuối chuyến đi, tôi cần rèn luyện đôi chút để thích nghi với độ cao của Bhutan. Vì thế, vào ngày thứ hai, U.D. đã đưa tôi đến Paro Dzong — một tu viện kiêm pháo đài đồ sộ được xây dựng trên đỉnh một ngọn đồi đá vôi ngay bên bờ sông Paro. Dù chỉ mất 20 phút để leo lên đến cổng tu viện, nó đã khiến tôi thở không ra hơi. Không phải chỉ vì đoạn đường dốc, mà còn vì cảnh vật nơi đây thực sự đẹp đến choáng ngợp. Trải dài đến những dãy núi phía xa là những ruộng lúa vàng ươm đang vào mùa gặt. Điểm xuyết trên đó là những nông trang bình dị và thị trấn Paro cổ kính nổi bật với những cửa hàng rực rỡ sắc màu.

Tòa thành là một kiệt tác kiến trúc truyền thống.

Bản thân Paro Dzong cũng là một kiệt tác kiến trúc truyền thống. Công trình bao gồm một tháp chính với mái mạ vàng, bảo vệ bởi tường đá cao hầu như không có cửa sổ ở phần dưới. Ẩn sau đó là một chuỗi sân trong nơi đặt những công trình gỗ chạm trổ công phu và rực rỡ. Tất cả đều được ghép nối với nhau bằng kỹ thuật mộng gỗ cổ truyền thay vì dùng đinh ốc, và được trang trí với nhiều họa tiết trong nghệ thuật Phật giáo Tây Tạng. Một cây cầu gỗ có mái che tên là Nyamai Zam hiện kết nối Paro Dzong với trung tâm thị trấn. Tuy nhiên, trong quá khứ, một hào nước sâu và một cây cầu xếp đã được sử dụng nhằm tăng thêm độ an toàn cho pháo đài.

Có tên chính thức là Rinpung Dzong, tòa thành này được sử dụng làm trụ sở tăng đoàn và văn phòng chính quyền của thung lũng Paro từ giữa thế kỷ 17. Mặc dù cấu trúc ban đầu được xây dựng từ sớm hơn nhiều, Paro Dzong có diện mạo ngày nay dưới thời Ngawang Namgyal (1594–1651), người đã thống nhất vương quốc Bhutan. Tương truyền, Guru Rinpoche — đại sư được tôn kính nhất Bhutan — đã ghé thăm ngọn đồi đá vôi này vào thế kỷ thứ 8. Ông đã tiên đoán rằng nơi đây một ngày nào đó sẽ trở thành nền móng của một pháo đài vĩ đại và gọi nó là “Rinpung Drak”, nghĩa là “Vách đá đầy Châu báu”, nguồn gốc của cái tên ngày nay.

Tọa lạc ngay phía trên Paro Dzong là một công trình kiến trúc có một không hai mang tên Ta Dzong, nghĩa là “tháp canh”. Công trình này được dựng lên vài năm sau khi pháo đài hoàn thành, với chức năng chính là giám sát thung lũng để sớm phát hiện các cuộc tấn công. Bên cạnh đó, tòa tháp còn đóng vai trò là nơi lưu trữ lương thực, kho đạn dược và thậm chí là nơi tránh nạn trong trường hợp Paro Dzong thất thủ.

Thoạt nhìn, ta có thể nhầm tưởng Ta Dzong là một tòa tháp hình trụ được xây dựng từ hai vòng tường đá đồng tâm, với đầy những lỗ châu mai và cửa sổ. Nhưng nhìn kỹ hơn ta sẽ nhận ra cấu trúc này bao gồm một bức tường trong hình tròn được ôm trọn bởi bức tường ngoài hình lưỡi liềm — sự kết hợp giữa mặt trời và mặt trăng, vốn được coi là biểu tượng của chiến thắng ở Bhutan. Những bức tường này chia tòa tháp thành một gian phòng hình trụ ở chính giữa và một khoảng không gian hình chữ C bên ngoài, nơi các dầm gỗ tiếp tục chia cấu trúc thành bảy tầng. Điều thú vị nữa là bức tường bên ngoài chỉ bao quanh ba tầng đầu tiên của phần lõi, để lộ một phần ba ở mặt phía tây.

Đến thế kỷ 18, Ta Dzong trở nên không cần thiết vì Bhutan đã không còn chiến tranh trong một khoảng thời gian dài. Tòa tháp dần bị bỏ hoang trước khi được cải tạo thành Bảo tàng Quốc gia Bhutan vào năm 1968. Kể từ đó, bảo tàng trở thành nơi trưng bày những hiện vật văn hóa, từ các vật dụng hàng ngày như bình đựng, đồ dệt may, dụng cụ nông nghiệp đến trang sức và đồ tạo tác được dùng trong hoàng gia. Nhưng nổi bật phải kể đến bộ sưu tập tranh thangka, xá lợi và hộp đựng xá lợi tinh xảo, và một đài mandala ba chiều miêu tả hội đồng Đức Phật, Bồ Tát, các bậc đạo sư và chư thần từ bốn tông phái chính của Phật giáo Tây Tạng.

Tháp canh trở thành bảo tàng độc đáo.

Cheo leo trên vách đá, Paro Taktsang là danh thắng hàng đầu Bhutan.

Sau khi đã nâng cao sức bền ở Punakha và Gangtey, tôi sẵn sàng cho thử thách khó nhất trong hành trình đến Bhutan lần này: tu viện Paro Taktsang. Nằm cheo leo trên một vách đá dựng đứng cao 900 mét so với đáy thung lũng, tu viện này là danh thắng hàng đầu và là một trong những nơi linh thiêng nhất vương quốc Bhutan. Người ta tin rằng Guru Rinpoche, hay Đức Liên Hoa Sanh, đã cưỡi trên lưng một con hổ cái bay từ Tây Tạng đến đây vào thế kỷ thứ 8. Tại đây, ông đã thiền định trong một hang đá trước khi truyền bá Phật giáo ra khắp vương quốc. Trong những thế kỷ tiếp theo, nhiều bậc thánh nhân đã nối gót đại sư đến đây tu luyện, và đến năm 1692, người trị vì Bhutan, Gyalse Tenzin Rabgye (1638-1696), đã cho xây dựng một quần thể tu viện xung quanh hang đá linh thiêng này. Kể từ đó, Paro Taktsang trở thành một trong những nơi được tôn kính nhất của đất nước, gắn liền với vô số truyền thuyết và phép màu.

“Tu viện ở phía trên kia kìa!” U.D. chỉ tay vào một điểm trắng trên vách đá màu xám đen. Tôi nheo mắt nhìn theo nhưng khó lòng nhận ra Paro Taktsang từ điểm xuất phát. Chúng tôi bắt đầu hành trình vào lúc bình minh, sải bước trên cung đường dốc ngoằn ngoèo chằng chịt rễ cây và những dải cờ cầu nguyện tung bay trong gió. Bầu không khí buổi sớm mai có chút se lạnh, nhưng cảnh quan thì thật kỳ ảo: rừng thông bạt ngàn phủ khắp những sườn đồi, bên trên bầu trời xanh thẳm không một gợn mây. Thêm vào đó, những tấm rèm địa y màu xanh ngọc bích rũ xuống những nhánh cây cổ thụ càng khiến cho khung cảnh thêm phần siêu thực. Điểm màu sáng duy nhất đến từ những kinh luân và những chiếc lá vàng hay đỏ báo hiệu mùa thu đã về trên khu rừng này.

Thử thách này không quá khó về mặt kỹ thuật, nhưng nó giống như một bài kiểm tra sức bền với hàng nghìn bậc thang. Sau khoảng hai giờ, chúng tôi đã vượt lên trên tán rừng để đến được điểm quan sát toàn cảnh tu viện. Tại đó, Tu viện Hang Hổ hiện ra như một ảo ảnh. Nó bám chặt vào vách đá dựng đứng, thách thức cả trọng lực lẫn nhận thức thông thường. Ẩn thất này theo kiến trúc truyền thống với những bức tường sơn trắng và mái mạ vàng. Quần thể gồm khoảng bảy công trình được xây xung quanh một chuỗi các hang đá và kết nối với nhau bằng những bậc đá và cầu gỗ. Mặc dù những gì chúng ta thấy ngày nay là sự tái dựng lại của tu viện cổ vốn đã bị hỏa hoạn phá hủy vào năm 1998, nó vẫn phản ánh kỹ thuật xây dựng xuất chúng và đức tin tâm linh sâu sắc của người dân Bhutan.

Thử thách của tôi vẫn chưa dừng lại ở đó. Để vào được bên trong tu viện, trước tiên tôi phải đi xuống hàng trăm bậc thang, để rồi sau đó lại leo ngược lên một cầu thang khác thậm chí còn dốc hơn ở phía bên kia hẻm núi, Một dòng thác đổ xuống giữa khe núi càng làm cho khung cảnh nơi đây thêm phần huyền bí. Khi đến được cổng tu viện, tất cả thiết bị điện tử như máy ảnh và điện thoại đều không được mang vào nhằm bảo vệ sự linh thiêng và riêng tư của thánh địa này.

Bước vào bên trong, điều đầu tiên tác động đến tôi là mùi thơm của đèn bơ — chân thực và rõ nét hơn bao giờ hết. Nó hòa quyện với tiếng tụng kinh và tiếng thì thầm vang vọng của lữ khách khi họ di chuyển qua những phòng thiền và điện thờ phủ kín các họa tiết trong Phật giáo Tây Tạng. Hang đá linh thiêng nơi Guru Rinpoche từng thiền định cũng tọa lạc ở đây, nhưng không gian linh thiêng này chỉ mở cửa cho công chúng mỗi năm một lần, vào ngày cuối cùng của tháng năm âm lịch. Thỉnh thoảng, một tiếng chuông trong trẻo lại vang lên khắp tu viện khi những nhà sư trong áo cà sa màu đỏ thẫm ban phước lành cho khách hành hương và có lẽ cho bất kỳ ai hoàn thành thử thách này.

Trở lại bãi đỗ xe, chỉ số trên điện thoại cho thấy tôi đã đi bộ gần 13 km trong 3 giờ 15 phút, leo hơn 18.000 bậc thang. Cổ và chân tôi đã bắt đầu “đình công”, đòi hỏi một buổi mát-xa bằng đá nóng truyền thống của Bhutan. Nhưng tôi cảm thấy thật mãn nguyện khi được tận mắt chứng kiến một kì quan như Paro Taktsang: được bao phủ bởi những huyền thoại, được tạo ra bởi bàn tay con người và được bảo vệ bởi thiên nhiên.

Một kì quan được tạo ra từ đức tin và bàn tay tài hoa của cư dân Bhutan.