Viêng Chăn: Một thoáng yên bình ở thủ đô của Lào

Chậm rãi và thanh bình. Đó là cảm nhận của tôi về cuộc sống ở Viêng Chăn. Khác với những thủ đô lân cận như Hà Nội hay Bangkok, ở đây ta không bắt gặp sự ồn ào, hối hả của nhịp sống phố thị. Không có cảnh kẹt xe, không có nạn trộm cắp cũng như không có việc chèo kéo du khách thường thấy ở nhiều thành phố. Mà thay vào đó là một bầu không khí thong thả êm đềm đã dần trở thành thương hiệu cho thủ đô của Lào.

Thật vậy, đô thị bên dòng Mê-Kông này không hối thúc du khách ghé qua một danh sách những thắng cảnh. Trái lại, nơi đây mang đến cho ta cơ hội để ung dung tự do khám phá, từ ngọn tháp mạ vàng ở Pha That Luang, tượng đài Patuxai tráng lệ, cho đến những cổ tự tinh xảo. Trên đường đi, ta có thể dừng bước tại những biệt thự thời Pháp thuộc — một vài trong số đó đã được khéo léo cải tạo thành cửa hàng, quán cà-phê hoặc nhà hàng hợp thời.

Một lịch sử đầy biến động ẩn sau vẻ ngoài yên bình.

Trái ngược với vẻ ngoài êm đềm, Viêng Chăn có một lịch sử khá nhiều biến động. Nơi đây khởi nguồn là một thành trì của vương quốc Dvaravati, thành lập vào khoảng thế kỷ thứ 8 ở bờ Đông Bắc của sông Mê-Kông. Thành quốc sau đó trở thành chư hầu của Đế quốc Khmer, trước khi người Lào đến định cư ở đây vào thế kỷ 11 và 12. Trong hai thế kỷ tiếp theo, Viêng Chăn phát triển thành một trung tâm thương mại và hành chính của Vương quốc Lan Xang, dù chưa phải là thủ đô. Đến những năm 1560, vị thế đó đã thay đổi khi Vua Setthathirath dời triều đình từ Luang Phabang về đây.

Sau khi Lan Xang sụp đổ vào đầu thế kỷ 18, Viêng Chăn một lần nữa trở thành một thành quốc độc lập. Tuy nhiên, nền độc lập đó không kéo dài lâu vì Xiêm La đã nhanh chóng kéo quân xâm lược. Tuy thoát khỏi cảnh bị tàn phá, nhưng nhiều bảo vật ở Viêng Chăn đã bị cướp đi, bao gồm tượng Phật Ngọc linh thiêng. Đến năm 1828, sau khi Vua Anouvong khởi nghĩa thất bại, toàn bộ thành phố đã bị quân Xiêm hủy diệt. Thành phố gần như bị san phẳng, và chỉ được tái xây dựng dưới thời Pháp thuộc. Đa phần kiến trúc cổ ở Viêng Chăn ngày nay là từ thời kỳ này, bao gồm những dinh thự phương Tây, tượng đài và đại lộ rộng lớn.

Cho đến giữa thế kỷ 20, hòa bình và ổn định vẫn là chuyện xa vời ở Viêng Chăn. Thế chiến II và sau đó là cuộc chiến của Mỹ ở Đông Dương đã khiến mọi thứ chìm trong hỗn loạn. Tình hình chỉ bình ổn trở lại khi đảng Pathet Lào giành chiến thắng vào cuối năm 1975. Kể từ đó, thành phố đã từng bước chuyển mình thành một thủ đô yên bình.

Sau khi dời đô, Vua Setthathirath đã tiến hành một chiến dịch kiến thiết lại Viêng Chăn. Hệ thống phòng thủ được nâng cấp, cùng với đó là việc xây mới nhiều đền đài và cung điện. Pha That Luang — khi đó là một phế tích đền thờ Khmer — cũng được trùng tu. Chùa được thiết kế như một kim tự tháp lớn với đỉnh tháp dạng hồ lô cao 45 mét. Cấu trúc này tọa lạc trên một phần đế hình vuông, được bao quanh bởi hai lớp tường thành có trang trí hình cánh sen cách điệu. Phía trên tường là khoảng ba mươi bảo tháp nhỏ nhưng chạm khắc cầu kỳ. Tất cả đều dát vàng lá lấp lánh và được bảo vệ bởi rắn thần Naga từ bốn phía.

Tuy nhiên, những gì ta thấy ngày nay chỉ là bản phục chế được tái dựng dưới thời Pháp. Pha That Luang nguyên bản đã bị thiêu rụi cùng toàn bộ thành phố trong cuộc tấn công của quân Xiêm vào năm 1828. Nhiều thánh tích bên trong tháp — bao gồm xá lợi Phật và nhiều châu báu quý giá — cũng đã bị cướp đi. Dù vậy, ngôi đền nguy nga này vẫn là di tích quan trọng bậc nhất Viêng Chăn và là một biểu tượng quốc gia, thể hiện văn hóa và bản sắc của dân tộc Lào. Xung quanh bảo tháp dát vàng là một hành lang khép kín trưng bày nhiều tượng Phật và cổ vật mang phong cách Lào và Khmer được khai quật trên khắp thành phố.

Cũng được xây dựng trong cuộc kiến thiết những năm 1560 là chùa Phra Kaew — nơi từng lưu giữ tượng Phật Ngọc thiêng liêng (hiện đặt tại thủ đô Bangkok). Ngôi đền được xây trong khuôn viên hoàng cung cũ và được dùng làm nhà nguyện cho Vua Setthathirath và hoàng gia. Nhưng cũng giống như Pha That Luang, công trình này đã bị quân Xiêm tàn phá và sau đó được người Pháp phục dựng lại. Tuy nhiên, nó lại mang dáng dấp của một điện thờ phong cách Bangkok thế kỷ 19 hơn là một kiến trúc Lào. Chỉ có cánh cửa gỗ chạm khắc tinh xảo là thuộc về nhà nguyện cũ.

Ngày nay, chùa Phra Kaew là một bảo tàng nghệ thuật Phật giáo ở Viêng Chăn. Vô số pho tượng Phật tuyệt mỹ được chế tác từ nhiều chất liệu và mang nhiều hình dáng khác nhau. Đa phần đều là cổ vật và được trưng bày cả bên trong lẫn bên ngoài nhà nguyện. Bên cạnh đó, chùa Phra Kaew còn lưu giữ nhiều tranh ảnh về Đức Phật , kinh sách viết trên lá buông, và cả bệ thờ mạ vàng từng là nơi đặt tượng Phật Ngọc. Bản thân công trình cũng không kém phần ấn tượng khi được sơn son thiếp vàng với những họa tiết và hoa văn cầu kỳ.

Đối diện chùa Phra Kaew là chùa Si Saket — ngôi chùa duy nhất ở Viêng Chăn còn tồn tại sau cuộc tấn công của quân Xiêm vào năm 1828. Tương truyền, khi quân Xiêm có ý định tấn công ngôi chùa, một đám mây giông đã cuồn cuộn kéo đến phủ kín bầu trời. Cho rằng đó là cơn thịnh nộ của thần linh, quân Xiêm đã dừng tấn công và vì thế ngôi chùa không bị phá hủy. Một giải thích thực tế hơn đó là ngôi chùa này mang kiến trúc Bangkok, nổi bật với mái năm tầng và một dãy hành lang bao quanh chính điện. Việc phá hủy công trình này không khác gì báng bổ thần linh, do đó quân Xiêm có lẽ đã sử dụng khuôn viên chùa làm nơi đóng quân. Dù lý do là gì, chùa Si Saket vẫn đứng vững sau ngần ấy thời gian. Nó như một biểu tượng cho sự kiên cường của Viêng Chăn.

Được Vua Anouvong xây dựng vào năm 1818, chùa Si Saket từng là nơi diễn ra lễ tuyên thệ trung thành của giới quý tộc. Ngôi chùa nổi tiếng với bộ sưu tập độc đáo bao gồm hơn 7.000 pho tượng Phật được chế tác từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19. Hầu hết đều có kích thước siêu nhỏ và được đặt trong hàng nghìn hốc tường hình cánh sen. Trong khi đó, khoảng 300 tượng Phật lớn hơn được xếp dọc theo những dãy hành lang. Bên cạnh những tượng Phật, chùa Si Saket còn lưu giữ vô số sách quý, tranh vẽ và kinh sách cổ. Ngoài ra còn có một bức tranh tường sống động về một trong những tiền kiếp của Đức Phật được vẽ bên trong chính điện.

Sừng sững giữa trung tâm Viêng Chăn, Patuxai là tượng đài tôn vinh nền độc lập của Lào trước Thực dân Pháp và các thế lực ngoại xâm khác. Công trình được hoàng gia — nay đã không còn tồn tại — xây dựng vào năm 1957, sử dụng nguồn kinh phí và xi-măng từ chính quyền Mỹ vốn được cấp để xây dựng một sân bay quân sự mới trên đất Lào. Công trình đồ sộ mất 11 năm để hoàn thành và giờ đây đã trở thành một biểu tượng của thủ đô.

Từ xa, Patuxai làm ta liên tưởng đến Khải Hoàn Môn ở Paris. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, ta sẽ nhận ra những yếu tố địa phương được lồng ghép khéo léo vào cấu trúc phương Tây này. Tượng đài đặc trưng với bốn cổng vòm kết nối với nhau qua một trần nhà màu xanh da trời. Tất cả đều được trang trí với vô số vị thần và linh vật trong văn hóa Lào. Trong khi đó, tầng mái của cổng bao gồm năm tòa tháp chạm khắc tinh xảo, trên đỉnh là những bảo tháp mạ vàng lấp lánh.